Poprzednia

ⓘ Zakon rycerski – pierwotnie w Kościele katolickim zakon, w skład którego wchodzili zakonnicy oraz bracia-rycerze, czyli rycerze, którzy nie przyjmując święceń, ..




Zakon rycerski
                                     

ⓘ Zakon rycerski

Zakon rycerski – pierwotnie w Kościele katolickim zakon, w skład którego wchodzili zakonnicy oraz bracia-rycerze, czyli rycerze, którzy nie przyjmując święceń, godzili się żyć jak zakonnicy. Ich głównym zadaniem była nie tylko modlitwa czy kontemplacja, lecz również walka w obronie wiary i ideałów przyjętych w regule zakonnej. Pierwsze zakony rycerskie powstawały na fali krucjat i pielgrzymek do Ziemi Świętej w XI i XII w.

Niektóre zakony rycerskie utworzyły własne państwa – zakon krzyżacki w Prusach i Ziemi Świętej, Zakon Maltański na Rodos i Malcie, Lazaryci w Akce.

Obecnie joannici, lazaryci i bożogrobcy są zakonami elitarnymi, przyjmującymi prawie wyłącznie osoby o szlacheckim rodowodzie, i koncentrującymi swoje działania na prowadzeniu szpitali oraz działalności charytatywnej. Zakon krzyżacki dziś jest zakonem czysto religijnym, mniszym, pozbawionym prerogatyw rycerskich.

                                     

1. Zakony powstałe na Półwyspie Iberyjskim

Drugą grupę zakonów rycerskich stanowiły zakony utworzone na Półwyspie Iberyjskim do walki z Maurami. Różniły się one od zakonów z Ziemi Świętej. Walczyły one w Hiszpanii i Portugalii, mając tam główne siedziby i tam też rekrutując większość swoich członków, od początku były też silnie związane z miejscową hierarchią kościelną i władcami, często w ich szeregach można było spotkać ludzi żonatych, których małżonki również były członkami zakonu. Do iberyjskich zakonów rycerskich powstałych w okresie średniowiecza należały:

                                     

2. Zakony powstałe w celu walki z poganami w Europie wschodniej

W XIII wieku powstały również zakony rycerskie do walki z poganami w Inflantach i Prusach Wschodnich, które miały pomóc działającemu tam zakonowi krzyżackiemu.

                                     

3. Świeckie zakony rycerskie

W miarę jak przygasała gwiazda oraz malało znaczenie wielkich kościelnych zakonów rycerskich, pojawiła się idea tworzenia świeckich zakonów rycerskich. Właściwie to nie była całkiem nowa idea, jako że odpowiednikiem takiego właśnie zakonu byli Rycerze Okrągłego Stołu, opiewani w utworach o tematyce arturiańskiej. Zakony świeckie, określane również jako bractwa rycerskie, były powoływane przez monarchów i innych możnych późnego Średniowiecza, na celu miały głównie lepsze zorganizowanie własnych stronników lobby – czyli grup rycerzy połączonych silnymi więzami lojalności wobec władcy lub innego możnego protektora. Zakony takie, zwane z łac. ordo pod koniec XIV w. istniały już na prawie każdym dworze chrześcijaństwa łacińskiego.

Do najgłośniejszych zakonów tego typu, czyli stowarzyszeń związanych regułą świecką, należały:

  • Zakon Podwiązki – utworzony w 1348 r. przez króla Edwarda III zakon ten przetrwał ponad 600 lat
  • Zakon Złotego Runa – utworzony przez Filipa II Dobrego w 1430 r. zakon burgundzki później jeden z największych w Europie, podzielił się na gałąź austriacką i hiszpańską
  • Zakon Gwiazdy – utworzony w 1351 r. przez Jana II Dobrego, króla Francji
  • Zakon Szarfy Zakon Banda – utworzony ok. 1320 r. w Kastylii Hiszpania

Niektóre z rycerskich zakonów świeckich miały charakter wybitnie praktyczny lub charytatywny, np.:

  • Zakon św. Stanisława Order Świętego Stanisława – założony przez króla Stanisława Augusta Poniatowskiego dla opieki nad Szpitalem Dzieciątka Jezus i Biblioteką Narodową
  • Zakon Ostu – założony w poł. XVI w. przez króla Szkocji, Jakuba V, który miał na celu zjednoczenie szlachty szkockiej do walki z Anglią
  • Zakon Sokoła Tiercelet – utworzony w 1380 r. w Poitou Francja, którego członkowie postawili sobie za cel dzielenie zysków z wypraw, ale i związanych z nimi niebezpieczeństw w razie konieczności zapłacenia okupu wszyscy zbierali się na ten cel
  • Zakon Białej Damy na Zielonej Tarczy – utworzony przez rycerza Boucicaut w 1399 r., jako zakon, który postawił sobie za zadanie obronę "bezbronnych i wydziedziczanych dam”

Z biegiem czasu przynależność do świeckich zakonów rycerskich przybrała charakter czysto honorowy, zmalały również ograniczenia w przyjmowaniu do nich nowych członków. Ducha dawnego uroczystego przyjmowania do wspólnoty oraz wymóg ścisłego przestrzegania wyraźnie określonych reguł postępowania, zastąpiły proste ceremonie wręczania orderów wojskowych i cywilnych "dla zasłużonych”, jakby "po fakcie”. Do naszych czasów przetrwało bardzo niewiele zakonów rycerskich – ostatnią znaczącą ich reminiscencją był rozkwit grup kawalerów różnych orderów, który nastąpił począwszy od XIX w. i trwa do dziś. Łacińska nazwa ordo czyli "zakon” została przeniesiona na oznakę, emblemat świadczący o wyróżnieniu jakiejś zasłużonej osoby Kawaler Orderu., czy też po prostu jej przynależności do takiej grupy. Wysoki, nawiązujący w większym stopniu do zakonów charakter utrzymały niektóre istniejące do dziś ordery domowe, szczególnie w Wielkiej Brytanii.

Można również rozważać charakter podobieństw i różnic pomiędzy średniowiecznymi zakonami rycerskimi a tworzonymi współcześnie bractwami rycerskimi. Wydaje się jednak, że głównym ogniskiem zainteresowania tych ostatnich jest raczej odtwarzanie niektórych zewnętrznych aspektów kultury materialnej uzbrojenie, stroje, kultury duchowej obyczajowość, rozrywka, a także próby odtwarzania i opanowywania niektórych umiejętności niezbędnych średniowiecznemu rycerzowi do życia w tamtych zamierzchłych czasach technika jazdy konnej, posługiwanie się różnymi rodzajami broni itp.



                                     

4. Lista średniowiecznych zakonów rycerskich wedle dat powstania

Według daty powstania w nawiasie daty przyznania reguły zakonu rycerskiego:

  • 1459 – Zakon Najświętszej Maryi Panny z Betlejem
  • przed 1113 – joannici
  • 1319 1317 – Zakon Rycerzy z Montesy
  • 1070–1080 1239 – Zakon św. Jakuba z Altopascio
  • 1202 – kawalerowie mieczowi
  • 1157 1177 – Zakon Alcantara
  • 1233 1261 – Zakon Błogosławionej i Cudownej Maryi Panny
  • po 1171 1180 – Zakon Mountjoy
  • 1128 – Zakon św. Zbawiciela z Monrealu
  • 1201 1372 – Zakon św. Jerzego z Alfamy
  • 1099 1122 – bożogrobcy
  • 1440 – Brandenburski Zakon Łabędzia
  • 1272 – Zakon Najświętszej Maryi Panny z Hiszpanii
  • 1218 1235 – mercedarianie
  • 1192 1226 – Zakon św. Tomasza z Akki
  • ok. 1167 1187 – Zakon Avis
  • po 1312 1319 – Zakon Rycerzy Chrystusa
  • po 1216 1228 – Bracia dobrzyńscy
  • 1118 1128 – templariusze
  • 1158 1199 – Zakon Calatrava
  • 1170 1175 – Zakon Santiago
  • 1171 – Zakon Skrzydła św. Michała
  • przed 1219 – Zakon Krzyżowców z Czerwoną Gwiazdą
  • 1209 1234 – Zakon Rycerzy Jezusa Chrystusa Langwedocja
  • 1469 – Zakon św. Jerzego z Karyntii
  • 1561 – Zakon św. Stefana
  • 1098 ok. 1180 – Zakon Rycerzy św. Łazarza
  • 1191 1198 – Krzyżacy
  • 1233 1235 – Zakon Rycerzy Jezusa Chrystusa Parma
  • 1434 – Zakon św. Maurycego